Czym jest?

Mimo wielu lat badań ornitologicznych w Polsce, nie znamy podstawowych danych o biologii rozrodu większości gniazdujących u nas gatunków ptaków. Nie wiemy jak przebiega ich sezon lęgowy w różnych częściach kraju, ile składają jaj, jak kształtują się straty w lęgach i jakie są ich przyczyny. Udzielenie prawidłowych odpowiedzi na te pytania ma podstawowe znaczenie dla oceny produkcji piskląt i tym samym możliwości prognozowania zmian liczebności gatunku, jest także konieczne przy jakichkolwiek próbach ochrony zagrożonych gatunków. Uzyskanie tej wiedzy wymaga prześledzenia losów wielu lęgów, dużej liczby gatunków, w różnych częściach kraju - co jest niewykonalne bez zaangażowania się wielu osób z różnych regionów.

Kartoteka Gniazd i Lęgów jest sposobem na rozwiązanie tego problemu. Jest to program ogólnopolski oparty na pracy honorowych współpracowników - miłośników ptaków, którego celem jest gromadzenie danych o biologii rozrodu wszystkich gatunków ptaków gniazdujących w Polsce. Współpracownicy notują informacje o znalezionych przez siebie gniazdach i ich losach na specjalnych formularzach zwanych kartami gniazdowymi, wypełnione karty przesyłają po sezonie do wspólnego banku danych. Podobne programy działają w ponad 30 krajach Europy. Najstarszą, założoną już w 1939 roku, jest kartoteka brytyjska. Nasza Kartoteka powstała w roku 1978. Od tego czasu, w ciągu 30 lat współpracę nawiązało ponad 600 osób, które nadesłały ponad 91 tysięcy kart gniazdowych z informacjami o lęgach 213 gatunków. Szczegółowy raport z pracy Kartoteki ukazał się w 2008 w Notatkach Ornitologicznych 49. Poniżej można zobaczyć jedynie gatunki, dla których zebrano największą ilość informacji o lęgach. Natomiast z efektami wykorzystania materiałów Kartoteki, tym czego dowiedzieliśmy się analizując karty gniazdowe można zapoznać się na odrębnej stronie.

Nazwa naukowa	Nazwa polska	Liczba kart
Turdus merula	kos	5 346
Turdus philomelos	drozd śpiewak	4 597
Larus ridibundus	śmieszka	4 729
Parus major	bogatka	3 511
Fringilla coelebs	zięba	3 151
Fulica atra	łyska	3 091
Ciconia ciconia	bocian biały	2 898
Sterna hirundo	rybitwa rzeczna	2 091
Pica pica	sroka	2 085
Turdus pilaris	kwiczoł	1 835
Parus caeruleus	modraszka	1 818
Streptopelia decaocto	sierpówka	1 757
Phylloscopus sibilatrix	świstunka	1 680
Vanellus vanellus	czajka	1 655
Podiceps cristatus	perkoz dwuczuby	1 643
Hirundo rustica	dymówka	1 533
Sitta europea	kowalik	1 542

Zapraszamy do współpracy

Mimo zgromadzenia wspólnym wysiłkiem stosunkowo dużej ilości materiałów, nadal brakuje danych do odpowiedzi na bardzo wiele pytań, nie jesteśmy w stanie śledzić zmian efektywności rozrodu gatunków z roku na rok i wczesne wykrycie ewentualnego negatywnego wpływu różnego typu zmian środowiskowych. Taki monitoring populacji w oparciu o materiały Kartoteki będzie możliwy dopiero wtedy, gdy będziemy dysponować znacznie większą ilością informacji niż obecnie. Dlatego też jeśli chcesz, aby również Twoje obserwacje przyczyniły się do pogłębienia wiadomości o biologii rozrodu ptaków, dały podstawy do skutecznej ich ochrony przyłącz się do nas.

Współpracować z nami mogą wszystkie osoby, które ukończyły 16 lat, interesują się ptakami i potrafią bezbłędnie oznaczyć do jakiego gatunku ptaka należy znalezione gniazdo. Ponadto zobowiążą się do przestrzegania podanych w instrukcji zasad bezpiecznych kontroli gniazd (obserwator nie może przyczyniać się do powstawania strat w lęgach. Jeżeli kontrola gniazda mogłaby spowodować jego uszkodzenie lub zniszczenie lęgu, należy zawsze z niej zrezygnować) oraz sposobu zapisu na kartach gniazdowych.

Każdy współpracownik Kartoteki otrzymuje ”Instrukcję”, zestaw kart gniazdowych, druki ”Zestawienia rocznego” oraz krótkie roczne sprawozdania z działalności Kartoteki. W miarę potrzeby kontaktujemy się również indywidualnie z poszczególnymi osobami, wyjaśniając wszelkie wątpliwości. Listę najczęściej pojawiających się problemów zamieszczamy tutaj.

Zasady udostępniania danych Kartoteki

Kartoteka Gniazd i Lęgów gromadzi dane o biologii rozrodu ptaków Polski, zarówno w postaci kart gniazdowych nadsyłanych przez współpracowników, jak i w postaci komputerowych banków danych. Zbiory Kartoteki Gniazd i Lęgów są, po spełnieniu określonych warunków, ogólnie dostępne dla opracowań naukowych. Zachęcamy do ich jak najszerszego wykorzystania.

Monika Czuchra, Tomasz Wesołowski